1. Etap przygotowawczy przed wywołaniem głosek szeregu szumiącego („sz”, „ż”, „cz”, „dż”)

Ćwiczenia języka:

– dotykamy palcem lub łyżeczką podniebienia tuż za górnymi zębami, nazywając je „zaczarowanym miejscem”, „parkingiem”, w którym język (krasnoludek, samochód) powinien przebywać, gdy mamy zamkniętą buzię;

– wysuwanie języka do przodu;

– wysuwanie szerokiego języka na zewnątrz jamy ustnej;

– żucie brzegów języka zębami trzonowymi (żeby rozciągnąć całą jego powierzchnię);

– masaż języka – wysuwanie i cofanie języka przez lekko zwarte zęby;

– unoszenie języka na górną wargę (język wąski, wydłużony, zęby widoczne);

– unoszenie języka za górne zęby (język wąski);

– cofanie języka za wałek dziąsłowy;

– kierowanie języka w kąciki ust (zęby widoczne);

– klaskanie językiem – naśladowanie odgłosu konia uderzającego kopytami o bruk;

– „liczenie ząbków” – dotykanie czubkiem języka górnych zębów po wewnętrznej stronie, podczas szerokiego otwierania jamy ustnej;

– „mycie zębów” – oblizywanie językiem górnych zębów po wewnętrznej stronie przy zamkniętych, a następnie otwartych ustach;

– „zaczarowany język” – przytrzymanie przez kilka sekund czubka języka na podniebieniu przy szeroko otwartych ustach;

– zlizywanie czubkiem języka z podniebienia, np. kawałka czekolady lub gumy rozpuszczalnej, kremu czekoladowego, mleka w proszku (przy szeroko otwartych ustach);

– ssanie czubkiem języka na podniebieniu małego pudrowego cukierka, musującej witaminy C, opłatka lub naśladowanie ssania pożywienia;

– przytrzymywanie czubkiem języka przy podniebieniu rodzynek, pastylek pudrowych, cukierków z wgłębieniem w środku;

– „język malarzem” – język to pędzel, którego czubkiem dzieci mają naśladować malowanie różnych wzorów (kropek, kółek, linii, kwadratów, trójkątów). Moczenie „pędzla” w farbie oznacza dotykanie czubkiem języka wałka dziąsłowego. Płukanie „pędzla” to oblizywanie językiem dolnych dziąseł od wewnętrznej strony;

– „karuzela” – włóż język między wargi a dziąsła i zakręć nim raz w prawą, raz w lewą stronę;

– „słoń” – dosięgnij językiem (jak słoń trąbą) do ostatniego zęba na górze i na dole, z prawej i lewej strony;

– „wahadełko” – kierowanie czubka języka w kąciki ust;

– „młotek” – wbijamy gwoździe w ścianę. Spróbuj zamienić język w młotek i uderzaj o dziąsła tuż za górnymi zębami, naśladując wbijanie gwoździa;

– wysuwamy język na brodę, zwijamy w „łyżeczkę” i chowamy do buzi;

– „schodki” – czubek języka dotyka górnych jedynek, górnej wargi, a następnie nosa (buzia otwarta);

– masaż podniebienia – język jest masażystą i masuje podniebienie od zębów w stronę gardła i z powrotem;

– naśladowanie różnych zwierząt:
– „krokodyl” – szerokie otwieranie buzi, wysuwanie żuchwy do przodu, naśladowanie „kłapania paszczą”
– „krowa” – naśladowanie przeżuwania trawy
– „zły pies” – zagryzanie górnymi siekaczami dolnej wargi, udawanie warczenia psa
– „wyjący pies” – naśladowanie wycia psa do księżyca (a-u, a-u)
– „konik” – kląskanie czubkiem języka o wałek dziąsłowy
– „króliczek” – próby utrzymania kredki między górną wargą, a nosem

– „kameleon” – jak najdłuższe wysuwanie języka i chowanie go do buzi
– „żabki” – robienie z buzi dużego balonu, naciskanie lekko palcami na policzki, stopniowe wypuszczanie powietrza;

– naśladowanie mlaskania;

– śpiewanie znanych melodii na sylabach: la, lo, le, lu, ly.

Ćwiczenia warg:

– oblizywanie warg;

– „ryjek świnki” – wysuwanie zaokrąglonych warg do przodu (zęby widoczne);

– rozchylanie warg jak przy uśmiechu;

– „całuski” – cmokanie ustami;

– „balonik” – nadymanie policzków, usta ściągnięte;

– „zmęczony konik” – parskanie wargami;

– „kto silniejszy?” – napinanie warg w pozycji rozciągniętej. Dwie osoby siedzące naprzeciw siebie trzymają ustami kartkę papieru i każdy ciągnie w swoją stronę;

– „straż pożarna” – wyraźne wymawianie samogłosek w parach: e o oraz a u;

– wydawanie odgłosów:
– krowy – mu, mu
– kukułki – kuku, kuku
– sowy – hu, hu
– psa – hau, hau
– rybki – plum, plum

Etap II – wywołanie głosek szeregu szumiącego („sz”, „ż”, „cz”, „dż”)

UWAGA!
Nie wolno wywoływać wszystkich głosek szeregu szumiącego od razu. Najpierw „sz” musi być dobrze opanowane w różnych pozycjach w wyrazie.
„sz”
W lustrze pokazujemy dziecku układ języka i warg. Polecamy zrobić to samo, tzn. unieść język za górne zęby (na wałek dziąsłowy), zęby zewrzeć (zbliżyć ale nie zaciskać) i wargi lekko wysunąć do przodu (ułożyć w ryjek). W takim układzie polecamy dziecku wymawiać podczas wydechu przedłużone „sz”.
Jeśli są problemy:
– Można pomóc dotykając czubek języka i miejsce za wałkiem dziąsłowym lub unosząc szpatułką język za górne zęby. Zęby zbliżamy i wargi lekko wysuwamy do przodu poprzez naciśnięcie policzków.
– W skrajnych przypadkach można przytrzymać uniesiony język palcem lub szpatułką i polecić dziecku długo dmuchać przez zęby.

Etap III – utrwalenie głosek szeregu szumiącego („sz”, „ż”, „cz”, „dż”)

„sz”

Najpierw ćwiczymy „sz” w izolacji.

Następnie ćwiczymy „sz” w połączeniu z samogłoskami:
nagłos w sylabach, logotomach, wyrazach, potem w związkach wyrazowych
sza, szo, sze, szu, szy;
śródgłos w wyrazach, potem w związkach wyrazowych
asza, aszo, asze, aszu, aszy
osza, oszo, osze, oszu, oszy
esza, eszo, esze, eszu, eszy
usza, uszo, usze, uszu, uszy
ysza, yszo, ysze, yszu, yszy;
wygłos w wyrazach, potem w związkach wyrazowych
asz, osz, esz, usz, ysz.
Ćwiczymy wszystko w zdaniach.

Ćwiczymy „sz” w połączeniach ze spółgłoskami:
nagłos w wyrazach, potem w związkach wyrazowych
szko, szka, szko, szkla, szpu, szpi, szpa, sznu, szma…;
śródgłosw wyrazach, potem w związkach wyrazowych;
wygłos w wyrazach, potem w związkach wyrazowych.
Ćwiczymy wszystko w zdaniach.

Różnicowanie „sz” – „s”.

Etap IV – automatyzacja głosek szeregu szumiącego („sz”, „ż”, „cz”, „dż”)

– teksty drukowane i wierszyki; – mowa spontaniczna; – opowiadanie treści historyjek obrazkowych.