Słuch fonematyczny i jego zaburzenia

Omawiając powyższy problem należy uwzględnić
dwie najistotniejsze grupy zagadnień, tj. zdolność różnicowania dźwięków mowy (słuch fonemowy i fonetyczny), oraz zdolność do analizy i syntezy słuchowej, jako dalszy etap rozwoju słuchu fonematycznego dzieci.

Analiza słuchowa oznacza podział wyrazu na sylaby, logotomy lub fonemy. Synteza słuchowa oznacza połączenie danych elementów w jeden wyraz mający formę i znaczenie.
Słuch fonemowy pozwala wyodrębnić z potoku mowy wyrazy, w wyrazach – sylaby, w sylabach – głoski, uchwycić kolejność głosek w wyrazie, a także odróżnić poszczególne głoski zwłaszcza głoski dźwięczne, od ich bezdźwięcznych odpowiedników.
Zaburzenia w zakresie percepcji słuchowej niekorzystnie wpływają na całokształt rozwoju dziecka. Opóźnienia lub zakłócenia w kształtowaniu spostrzeżeń słuchowych ujawniają się przede wszystkim w rozwoju mowy dziecka.

Jeżeli pod koniec wieku przedszkolnego wymowa dziecka jest dziecinna, pełna neologizmów i zniekształceń to zaburzenia te należy traktować jako zaburzenia funkcji słuchowej, które zakłócają prawidłowy przebieg czytania i pisania, w tym pisania ze słuchu.

Czytając dziecko, musi najpierw przełożyć poszczególne znaki graficzne na odpowiadające im dźwięki mowy, a następnie złączyć je w dźwiękową całość, odpowiadającą danemu słowu. Pisząc ze słuchu dziecko wykonuje analogiczne czynności w odwrotnym porządku. Najpierw musi z całości słuchowej dyktowanego słowa wyodrębnić poszczególne dźwięki, później zaś każdemu z tych dźwięków przyporządkować odpowiadający mu znak graficzny.

Ten właśnie proces: składania poszczególnych dźwięków w całość przy czytaniu / synteza / i rozkładaniu wyrazów na poszczególne dźwięki / analiza/,  sprawia największe trudności dzieciom z obniżonym lub zaburzonym poziomem analizy i syntezy słuchowej. Wczesne wykrycie tych zaburzeń i podjęcie ćwiczeń korekcyjno – kompensacyjnych z dzieckiem /dziećmi/, pozwoli na uniknięcie wielu trudności i zapobiegnie wielu niepowodzeniom szkolnym dziecka.

 

PRZYKŁADOWE ZABAWY I ĆWICZENIA WYOSTRZAJĄCE SŁUCH, KSZTAŁTUJĄCE SŁUCH FONEMATYCZNY

 

1)      Ćwiczenia rozwijające percepcję słuchową.

  • Rozpoznawanie dźwięków z otoczenia/ wykorzystanie zestawu kaset z zagadkami słuchowymi- odgłosy: zwierzęta, pojazdy, przyrody, dom;
  • Wyklaskiwanie podanego rytmu, tworzenie jego graficznego obrazu, np. poprzez rysowanie kółek, kresek lub układanie z pasków papieru, patyczków, kolorowych nakrętek;
  • Wyróżnianie pierwszej głoski, środku i na końcu wyrazu o prostej budowie fonetycznej;
  • Budowanie ciągów wyrazowych z ostatniej głoski danego wyrazu, np. zamek – kot –tort-towar- rower
  • Tworzenie nowych wyrazów przez dodanie głoski lub sylaby, np.:

– to: tor, tok, top, kto, tom

– to: to-na, to-nie, la-to, pus-to

  • Wyklaskiwanie rytmu piosenki, wierszyka, zabawa w tworzenie rymów, np.

jaskółka- kukułka- wiewiórka- podpórka- bułka- kulka- sójka, itp.

  • Budowanie wyrazów, zawierających określoną głoskę, np. ‘a’

– na początku: auto, akwarium, antylopa

– w środku: lampa, lato, pas

– na końcu: głowa, biedronka,  brama

  • Określanie położenia głoski w wyrazie, np. jaki dźwięk słyszymy po, a jaki przed- „L” w wyrazach: mleko, klocek, Ola, Ala
  • Budowanie ciągów wyrazów z ostatniej głoski danego wyrazu, np.:

Zamek- kot- tort- tron- nos

  1. Zabawa- „Słowo- klucz”

Kilkoro dzieci opuszcza pomieszczenie. Pozostałe ustawiają się w kole, zbliżają się do siebie na jak najmniejszą odległość i chwytają się pod ramiona. Ustalają między sobą słowo klucz, np. lalka, dzięki któremu można otworzyć ten krąg z zewnątrz. Dzieci stojące za drzwiami wołane są do środka, muszą odgadnąć słowo klucz, zadając pytania:

– Czy to słowo zaczyna się na głoskę..?

– Czy to słowo zaczyna się na sylabę..?

-Czy przedmiot określany tym słowem znajduje się w pobliżu?

  1. Zabawa „Bocian i żaba”.

Jedno dziecko jest bocianem- wychodzi do innego pomieszczenia. Dzieci tworzą jak najmniejszy krąg, kucają i zakrywają usta rękoma. Prowadzący wybiera jedno dziecko, które będzie żabą. Dziecko to ma „kumkać” (kum-kum-kum). Gdy bocian przyjdzie powrotem do sali, musi złapać żabkę (odnajdując ją za pomocą słuchu).