Dlaczego lewa…
Dawniej o leworęczności mówiono bardzo rzadko, ponieważ tylko nieliczne dzieci posługiwały się lewą ręką podczas pisania. Rządził „żelazny kanon”, który nakazywał pisania prawą ręką. Wówczas nie wydawało się, że będzie on problemem powszechnym i
Leworęczność (lateralizacja lewostronna, dawniej określane jako mańkuctwo) definiowana jest jako odwrócona w stosunku do większości ludzi funkcjonalność prawej i lewej ręki. Według najnowszych badań, blisko 10-15% populacji na Ziemi jest leworęczna, częściej występując u mężczyzn niż u kobiet.
Leworęczne osoby w odróżnieniu od praworęcznych, piszą, jedzą oraz wykonują większość czynności wymagających dużej precyzji ruchów za pomocą lewej ręki. Leworęczność wynika z silniejszego rozwoju prawej półkuli mózgu. Objawia się ono nie tylko w częstszym używaniu lewej ręki, lecz także w lepszym oraz sprawniejszym funkcjonowaniu całej lewej strony ciała. Tendencja do leworęczności pojawia się w okresie niemowlęcym.
Po czym rozpoznaje się leworęczność?
Laternizacja to sprawa indywidualna każdego z nas. Jedni posługują się prawą ręką, inni lewa, a jeszcze innym nie sprawia trudności pisanie naprzemiennie jedną i drugą. Pod koniec pierwszego roku życia każdego malucha można zauważyć pierwsze oznaki dominacji prawej półkuli mózgu. Rodzicom wydaje się, że wiedzę o tym, czy dziecko jest praworęczne bądź leworęczne zdobędą dopiero, gdy maluch zacznie pisać. Nic bardziej mylnego. Leworęczność nie dotyczy tylko pisania, ale szeregu codziennych czynności. Jak więc rozpoznać leworęczność u dziecka? Najprościej- obserwując malca podczas codziennych czynności i spontanicznej zabawy. Zwróć uwagę:
• Obserwuj. Już niemowlę wykazuje pierwsze oznaki leworęczności. Zaobserwuj, którą ręką maluch sięga po zabawki czy, gdy jest starszy, chwyta sztućce, naciska pilot, gasi światło.
• Przyglądaj się zabawie. Podczas zabawy leworęczne dziecko bierze klocki lewą ręką i częściej się nią posługuje w ich układaniu. Także gdy rysuje, bierze kredki w mniej popularną w użyciu rękę.
• Sprawdź. Możesz też wykonać kilka eksperymentów. Przetocz po podłodze piłkę w kierunku dziecka i sprawdź, którą rękę wyciągnie po nią. Starsze dziecko, które potrafi już samo bawić się piłką, poproś o rzucenie jej do celu czy odbijanie o podłogę. Informację zwrotną otrzymasz także, gdy dziecko puka lub myje samo zęby.
• Ustal dominującą stronę. Dominująca strona ciała uwidacznia się nie tylko w posługiwaniu się ręką, ale też innymi częściami ciała. Dziecko z lewą laternizacją podczas kopania, schodzenia ze schodów czy zdejmowania butów zawsze zaczną od lewej nogi. Podczas przysłuchiwania się (np. szeptom) przysuwają w kierunku głosów lewe ucho, a przyglądając się z bliska przedmiotom (np. przez mikroskop) przyłoży do przyrządu lewe oko.
• Nie przeuczaj na siłę. Większość przypadków leworęczności jest dziedziczna i przejawia się już w dzieciństwie. Wówczas zmiana strony jest bardzo trudna lub wręcz niemożliwa. Poznaj swoje dziecko. Jeśli nie wyraża chęci do zmian i uparcie przekłada sztućce i inne przedmioty do lewej ręki, nie ma sensu na siłę go przyuczać do praworęczności. Leworęczność to naturalny przejaw lateralizacji i nie powinien stanowić problemu dla dziecka, a tym bardziej dla rodziców.

Oto kilka propozycji oceny lateralizacji u dziecka, którą rodzic może wstępnie przeprowadzić w domu, zaś wychowawca w przedszkolu.
RĘKA: Do 4 roku życia- wskazywanie przedmiotów, chwytanie przedmiotów, uderzanie w przedmioty, rzucanie piłką, trzymanie ołówka. Od 4 do 8 roku życia- toczenie koła, rzucanie i chwytanie piłki, jedzenie łyżką, wkręcanie śrub, budowanie z klocków, nawlekanie igły i szycie, rozdawanie kart, krojenie nożem, czyszczenie zębów, czesanie się grzebieniem, wrzucanie korali do bute- leczki, wkładanie kołeczków do otworów, wkładanie klucza do kłódki i przekręcanie, pokazywanie: jak wysoko dosięgniesz? , obrysowywanie koła raz jedną, potem drugą ręką (porównujemy tempo i precyzję).
Obserwację rozwoju ręczności można uzupełnić o zbadanie przewagi stronnej oka, ucha oraz nogi. Należy pamiętać jednak, że dominacja nogi oraz narządów zmysłu kształtuje się stosunkowo później niż przewaga ręki.
OKO: zaglądanie do kalejdoskopu, patrzenie przez lunetę (powtarza się kilkakrotnie), zaglądanie przez dziurkę od klucza, patrzenie na mały przedmiot przez niewielki otwór wykonany w środku kartki.
UCHO: nasłuchiwanie tykania zegarka (dziecko zbliża ucho do zegarka leżącego przed nim na stole), podsłuchiwanie przez drzwi, odwracanie głowy w stronę osoby stojącej za dzieckiem, wypowiadającej jego imię.
NOGA: wchodzenie po schodach lub na krzesło, ściąganie buta, kopanie jak najwyżej, kopanie jak najmocniej piłki, celowanie do bramki, gra w klasy.
Dziecko „faworyzujące” lewą rękę powinno przed rozpoczęciem nauki w szkole zostać przebadane przez psychologa, który postawi diagnozę

Leworęczni, praworęczni, oburęczni? Pojęcie lateralizacji

Lateralizacja to pojęcie określane jako „skłonność funkcjonalna parzystych narządów ruchu i organów zmysłów, przejawiająca się dominacją czynnościową jednej ręki, nogi, oka, ucha; dominacja ta ujawnia się w czynnościach wykonywanych tylko przez jeden organ, jak też w czynnościach wykonywanych obiema parzystymi organami, w których jeden pełni rolę wiodącą, a drugi wspomagającą. Lateralizacja jest uwarunkowana dominacją jednej półkuli mózgowej lub tego ośrodka w półkuli mózgowej, który stanowi neurofizjologiczne podłoże czynności danego organu”.
W ciągu życia dziecka rozwija się asymetria funkcjonalna półkul mózgowych. W kolejnych okresach rozwoju układu nerwowego następuje ustalenie w mózgu „lokalizacji” ośrodków poszczególnych funkcji. Istnieje wiele różnych poglądów na temat mechanizmu kształtowania się lateralizacji w ontogenezie. W literaturze Bogdanowicz opisuje, iż pierwsze objawy dominacji stronnej ręki można zaobserwować już w III kwartale pierwszego roku życia dziecka.
Praworęczność pojawia się zazwyczaj w wieku 2-3 lat, natomiast nieco później leworęczność- w wieku 3-4 lat. Ostatecznie dominacja jednej z rąk ustala się w pierwszym roku nauki w szkole, kiedy dziecko zaczyna pisać (6-7 lat). Jednostronna lateralizacja czynności ruchowych dziecka (ręka oraz noga) wykształca się między 12 a 14 rokiem życia. Natomiast przewaga stronna oka i ucha (nazywana również percepcyjną) kształtuje się nieco później niż dominacja ręki i zazwyczaj jest już ustalona około 9 a 10 rokiem życia. W wieku 10 lat ustala się półkula dominująca dla mowy.
Powszechnie mówi się o lateralizacji jednorodnej: prawostronnej lub lewostronnej a także o lateralizacji niejednorodnej: skrzyżowanej lub nieustalonej. Lateralizacja skrzyżowana to taka, gdzie na przykład w zakresie oka oraz ręki dominują na przemian prawa ręka i lewe oko bądź lewa ręka i prawe oko. Lateralizacja nieustalona to taka, gdzie przewaga stronna kończyny lub narządu zmysłu jest bardzo słabo zaznaczona bądź w ogóle nieuchwytna. W odniesieniu do lateralizacji ręki mówimy wtenczas o oburęczności. Wyróżnia się oburęczność pierwotną i wtórną. Oburęczność pierwotna występuje wówczas, gdy dziecko ma obie ręce mniej sprawne w porównaniu z dominującymi rękami osób praworęcznych bądź leworęcznych. Słabsza jest wówczas zdolność współpracy, czyli koordynacji obu rąk. Pojawia się osłabienie ogólnej koordynacji ruchowej, trudności w odwzorowywaniu figur geometrycznych i liter, w różnicowaniu liter o podobnych kształtach.
Oburęczność wtórna, inaczej nabyta, jest pozytywnym zjawiskiem, jeśli trening przeprowadza się po ukończonym 9 roku życia (gdy ośrodki mowy w mózgu są ustalone). Oburęczność wtórna jest negatywna, jeśli powstała w wyniku przeuczania dziecka pierwotnie leworęcznego (zazwyczaj) na prawą rękę. Wówczas żadna z rąk nie jest wystarczająco sprawna.

Postępowanie z dzieckiem leworęcznym w przedszkolu:

W wieku przedszkolnym doskonalą się czynności manualne takich jak: jedzenie widelcem, czesanie się czy rysowanie. Jeżeli obserwujemy u dziecka oburęczność konieczne jest demonstrowanie wzorców praworęczności i zachęcanie do eksperymentowania oraz sprawdzania, którą ręką wygodniej się posługuje. Ma to na celu ułatwienie dziecku podjęcie decyzji co do wyboru ręki. Konieczne jest usprawnienie motoryczne obu rąk, szczególnie zaś zwiększenie szybkości a także precyzji ruchów dominującej ręki. Niezmiernie ważne jest utrwalenie prawidłowych nawyków ruchowych podczas wykonywani czynności grafomotorycznych, takich jak: poprawne utrzymanie ołówka w ręce, zachowywanie kierunku od lewej do prawej podczas rysowania szlaczków i kreślenia linii poziomych a także rysowania z góry na dół linii pionowych ora kreślenia okręgów ruchem obrotowym w kierunku poruszania się wskazówek zegara. Istotne jest także aby dziecko akceptowało swoją leworęczność i zarazem swoją „odmienność”. W okresie tym dziecko przygotowuje się do nauki czytania i pisania. Jeśli rodzice lub nauczyciel przedszkola dostrzegają jakieś trudności dziecka, na przykład motoryczne, w zakresie orientacji w schemacie ciała oraz przestrzeni, koordynacji wzrokowo-ruchowej i inne powiązane z leworęcznością lub oburęcznością, wskazana jest konsultacja u psychologa. Z końcem edukacji przedszkolnej dziecko powinno osiągnąć pełną gotowość do nauki pisania oraz wybrać rękę, którą będzie pisało. W razie potrzeby jest wskazane usprawnienie wymienionych funkcji zarówno podczas codziennych sytuacji życiowych, jak i zaplanowanych ćwiczeń. Ćwiczenia mogą odbywać się kilka razy w tygodniu (każda sesja po 15-20 min) i muszą mieć formę zabawy, z wykorzystaniem atrakcyjnych pomocy. Konieczne jest uzgodnione współdziałanie rodziców, nauczyciela i psychologa.

Dziecko leworęczne w życiu codziennym

Przedszkolaki doskonalą swoje umiejętności manualne. Uczą się wielu podstawowych czynności: czesać, myć zęby, sznurować buty. Coraz sprawniej posługują się kredkami, rysują, malują czy wycinają. Dzieci leworęczne powinny wykonywać wszystkie te czynności tak jak potrafią najlepiej, czyli po swojemu. Nie należy ich zmuszać do pracy prawą ręką. Wymuszanie praworęczności może spowodować zaburzenia emocjonalne, utratę wiary we własne umiejętności, a czasami nawet wywołać jąkanie się.
Zajęcia przedszkolne nie mogą stać się walką z dzieckiem, czy raczej ze sposobem funkcjonowania jego mózgu. Jest to natomiast najlepszy moment na usprawnianie lewej ręki, kształtowanie szybkości oraz precyzji ruchów. Może się tak zdarzyć, że leworęczny maluch w przedszkolu zacznie się posługiwać prawą ręką. Taka spontaniczna zmiana u dziecka bywa efektem naśladowania innych rówieśników. Jeśli nie towarzyszą jej jakieś dziwne zachowania (takie jak: niepokój ruchowy, zaburzenia mowy), to wszystko w porządku. Jeśli rodzic lub pedagog zauważy, że jednak z przedszkolakiem zaczyna dziać się coś niepokojącego, wskazany jest powrót do lewej ręki.
U dziecka zaczynającego naukę szkolną rozwiązywanie problemu leworęczności wiąże się z pewnymi zabiegami, które mają na celu m.in. nauczyć dziecko prawidłowej postawy przy odrabianiu lekcji, odpowiedniego trzymania ołówka itp. Dziecko leworęczne znajduje się niestety zazwyczaj w sytuacji o wiele trudniejszej niż jego praworęczni rówieśnicy. Najczęściej w szkoły podstawowej dziecko leworęczne różni się od swoich kolegów. Szczególnie trudne są początki nauki pisania. Odrębność ta połączona jest z kłopotami i trudnościami technicznymi, a nierzadko z zaburzeniami utrudniającymi naukę pisania czy czytania. Pismo dzieci leworęcznych często jest brzydkie a tempo pisania wolne. Dzieci leworęczne mogą mieć problemy z przyswojeniem nawyków ruchowych związanych z aspektem kierunkowym pisma takie jak: pisaniem od lewej do prawej strony. Może pojawić się pismo lustrzane. Dziecko leworęczne nie może w sposób ciągły kontrolować tego co pisze, ponieważ zasłania ręką napisany tekst. Również ustawienie pióra czy ołówka wobec kartki może sprawić dziecku trudność.
Prawidłowa technika pisania lewą ręką: trzymanie długopisu między trzema palcami: kciukiem, wskazującym oraz środkowym (tak samo jak u osób praworęcznych), a ułożenie ręki lustrzane do praworęcznych. Zapewnia to odpowiedni nacisk a także kontrolę nad długopisem. Jedyną różnicą w pisaniu leworęcznych jest ułożenie kartki. Powinna ona być obrócona o 45 stopni w stronę zgodną z ruchem wskazówek zegara. Dzięki takiemu działaniu ludzie leworęczni mają lepszy wgląd w napisane wcześniej słowa.

Praktyczne porady
Z badań wynika, że małe dziecko kilkakrotnie zmienia upodobania, co do ręki, którą się posługuje. Do trzeciego roku życia maluch właściwie nie ma preferencji.
• zarówno w domu, jak i w szkole należy robić krótkie przerwy w zajęciach, dziecko nie powinno przepisywać w krótkim czasie długich tekstów;
• przydatne będą różnego rodzaju zajęcia relaksacyjne, a także mające na celu usunięcie napięcia mięśniowego, np. rysowanie w pozycji stojącej luźno trzymanym ołówkiem (ćwiczenie to zapobiega kurczowemu zaciskaniu dłoni na przyborze do pisania), naprzemiennie „wkręcanie żaróweczek” i strzepywanie dłoni albo zaciskanie i otwieranie palców itd. Dziecko leworęczne musi:
• uświadamiać sobie własne napięcie mięśniowe,
• kontrolować napięcie mięśniowe, tak by możliwe było naprzemienne osiąganie optymalnego dla niego tonusu i rozluźnienia,
• umieć aktywizować jedynie grupę mięśni potrzebnych do wykonania danej czynności ruchowej (nie spina się wtedy całe).
Trzeba ćwiczyć zarówno dużą (zręczność całego ciała), jak i małą motorykę ciała (ruchy kończyn), a także koordynację obu dłoni oraz oka i dłoni. W przypadku dziecka leworęcznego niezmiernie ważne jest zwiększenie szybkości oraz precyzji ruchów ręki dominującej. Ćwiczenia usprawniające motorykę to, np. gra w klasy, skakanie na skakance, badminton, ping-pong, „pajacyki”, zajęcia rytmiczne do muzyki itd. Polecane są również tzw. ćwiczenia paluszkowe np. „idzie kominiarz po drabinie”. Przydatne w takich zajęciach będą wszelkiego rodzaju wydzieranki, wyklejanki. Kilka przykładowych ćwiczeń na koordynację wzrokowo-ruchową:
• kreślenie kształtów graficznych w powietrzu,
• wypełnianie pędzlem i farbą konturów,
• rysowanie, odrysowywanie, kalkowanie,
• kreślenie kształtów graficznych za pomocą kreski,
• łączenie punktów,
• zabawy typu loteryjki, układanki,
• rysowanie symboli graficznych wg wzoru,
• malowanie palcami,
• kreślenie linii poziomych, pionowych i ukośnych,
• rysowanie figur geometrycznych,
• podobne czynności wykonujemy z literami.